Bir haslık numunesine not verirken kullanılan araç, on yıllardır ya değerlendiricinin gözü ya da numuneye tek nokta ölçümü yapan bir renk ölçüm cihazı olmuştur. Üçüncü bir yol vardır: numunenin denetimli bir kabin içinde fotoğrafını çekip, görüntünün her pikselini renk verisine çevirerek notu yazılımın üretmesi. TS EN ISO 105-A11 bu yolun kurallarını koyar.
Standart bir deney metodu değildir; bir sistem şartnamesidir. Renk değişimi ve lekelenmenin dijital görüntüleme teknikleriyle notlanmasında kullanılacak görüntüleme sisteminin taşıması gereken gerekleri belirler — kamera, aydınlatma kabini, yazılım ayarları ve doğrulama düzeni. Değerlendirmenin kendi adımları ise standardın normatif eklerinde, renk değişimi ve lekelenme için ayrı ayrı tarif edilir. Bu sayfa tek bir standardın rehberidir ve sistemin nasıl kurulduğunu, notun nasıl üretildiğini, yöntemin nerede durduğunu anlatır.
Bu Standart Neyi Çözer?
Görüntüleme yönteminin ilk katkısı alan seçimindeki esnekliktir. Numuneler tek tek, çoklu hâlde ya da yürütülen deneyin türüne göre önceden tanımlanmış şablonlar içinde sunulabilir; bir görüntü karesinde birden çok numune notlanabilir. Nokta ölçümüne dayanan yaklaşımlarda her numune için ayrı bir ölçüm oturumu gerekirken, burada değerlendirme bir görüntü üzerinden yürür.
İkinci katkı tekrarlanabilirliktir. Görüntü, aydınlatması ve geometrisi sabitlenmiş bir kabin içinde alınır; kameranın çıktısı ise bilinen renk değerlerine sahip bir doğrulama kartı üzerinden düzenli aralıklarla doğrulanır. Böylece not, o günün ışığına ya da değerlendiricinin o anki yargısına değil, doğrulanmış bir ölçüm zincirine bağlanır.
Standardın İçeriği: Sistemin Bileşenleri
Standart, sistemi tek tek bileşenlerine ayırarak tanımlar:
- Kapsam: renk değişimi ve lekelenmenin dijital görüntüleme teknikleriyle belirlenmesinde kullanılacak görüntüleme sistemine ilişkin gerekler; değerlendirmenin adımları normatif eklerde verilir.
- Dijital kamera: doğrulanmış bir kamera; belirlenen asgari etkin çözünürlüğü sağlamalı ve değerlendirme alanının tamamını tek bir görüntüde yakalayabilmelidir.
- Odak ayarı: görüntüyü çerçevelemek için gereken odak uzaklığı değişikliği optik yolla yapılır, dijital yakınlaştırmayla değil — görüntü kalitesinin korunması için.
- Kamera montajı: kamera aydınlatma kabininin üstüne, numune yüzeyinin normaline sıfır derecede bakacak biçimde monte edilir; lens konumu, değerlendirme alanına paralel hizalanabilmelidir.
- Sistem yazılımı: kamerayı ve deklanşörü kontrol eder; farklı notlama gereksinimleri için çalışma ayarlarının kaydedilip çağrılabilmesini sağlar.
- Doğrulama kartı: bilinen kolorimetrik değerlere sahip renk yamalarından oluşan kart; kamera doğrulamasının referansıdır.
- Beyaz plaka: rengi belgelenmiş ve ulusal bir standarda izlenebilir plaka; doğrulamada kullanılan spektrofotometrenin kalibrasyonunda esas alınır.
- Değerlendirme kipleri: alanı operatörün seçtiği kip ile yazılımın seçtiği otomatik notlama kipi.
Bu bileşenlerin arasında en çok yanlış anlaşılan kavram “sistem grisi”dir. Bu, kabin içinde görüntüye normalde giren yüzeylerin ve düzeneğin rengidir; standart bunun için hem Munsell ölçeğinde bir aralık hem de belirli aydınlatıcı ve gözlemci koşullarında sağlanması gereken açıklık ve kroma sınırları verir. Amaç, çevre yüzeylerin numuneye renk yansıtmamasıdır.
Kamera Doğrulaması: Sistem Nasıl Güvenilir Tutulur?
Doğrulamanın amacı, görüntüdeki her pikselin çıktısını CIE renk verisi cinsinden doğrulamaktır; doğrulama bir kez yapılıp sonraki bütün notlama görüntülerine uygulanır. Bunun için bilinen renk değerlerine sahip doğrulama kartı kullanılır.
Doğrulamanın ne zaman yenileneceği standartta üç koşula bağlanır: sistem açılışında, kamera ayarları değiştiğinde ve üreticinin önerdiği doğrulama aralığı dolduğunda. Doğruluk sınamasında ise üreticinin belirttiği süre ile standardın verdiği azami aralıktan hangisi önce geliyorsa o esas alınır. Bu, laboratuvarın “sabahtan doğruladık, akşama kadar yeter” diyemeyeceği anlamına gelir.
Doğrulama başarımı iki büyüklükle ifade edilir: tekrarlanabilirlik ve doğruluk. Doğruluk sınamasında, doğrulama kartındaki her renk yaması için dijital yöntemin öngördüğü değer ile spektrofotometre ölçümü arasındaki renk farkı hesaplanır; kullanılan spektrofotometre, ulusal standarda izlenebilir beyaz plakalarla kalibre edilmiş olmalıdır. Sonuç, hesaplanan renk farklarının medyanı ve azamisi olarak kaydedilir. Ortalama yerine medyan ve azami değerin birlikte istenmesi bilinçli bir tercihtir: tek bir yamadaki büyük sapma ortalamanın içinde kaybolabilirken azami değerde görünür kalır.
Otomatik notlama kipine izin verilmesi de bir koşula bağlıdır: bu kiple üretilen notlar, alanı operatörün seçtiği kiple elde edilen notlarla uyuşmalıdır. Standart, notlanacak alanın operatör tarafından seçilmesini esas alır; otomatik kip bu esasa uyum gösterdiği sürece kullanılabilir.
A11 ile Enstrümantal Renk Ölçümü Arasındaki Fark
Bu iki yol sık sık birbirine karıştırılır, oysa farklı sorulara cevap verirler. Serinin enstrümantal renk değişimi parçası bir spektrofotometre ya da kolorimetreye dayanır: cihaz numunenin belirli bir noktasından yansıyan ışığın spektral dağılımını ölçer, buradan renk koordinatlarını üretir ve tanımlı hesaplarla gri skala notuna çevirir. Ölçülen şey rengin kendisidir; alan, cihazın ölçüm ağzıyla sınırlıdır.
A11 ise görüntüye dayanır. Denetimli aydınlatma altında çekilmiş bir fotoğrafın pikselleri, doğrulama kartı üzerinden renk verisine çevrilir ve not bu veriden üretilir. Bunun pratik sonucu şudur: değerlendirme alanı operatörün seçtiği bir bölge kadar olabilir, tek karede birden çok numune bulunabilir, alanın konumu ve büyüklüğü görüntü üzerinden belirlenir. Buna karşılık sistemin doğruluğu, kameranın doğrulama kartına karşı ne kadar iyi doğrulandığına bağlıdır — ve bu doğrulamanın referansı yine bir spektrofotometre ölçümüdür.
Kapsam Sınırı: Hangi Deneylerde Kullanılamaz?
Standardın en net sınırı ışık haslığıdır. A11, serinin B grubunda tarif edilen ışık haslığı değerlendirmesi için uygun değildir; gerekçesi standardın kendi metninde açıkça verilir: bu standartlar numuneyi notlamak için gri skalaları kullanmaz. Işık ve hava koşulları haslığında değerlendirme, numunenin renk değişiminin mavi yün referanslarının davranışıyla karşılaştırılmasına dayanır — dolayısıyla gri skala notu üretmeye kurulmuş bir görüntüleme sistemi bu işi devralamaz.
Buna karşılık yıkama, ter, su, deniz suyu ve sürtme gibi gri skalayla notlanan deneylerde yöntem yerindedir; standart hem renk değişimi hem lekelenme değerlendirmesini kapsar ve her ikisi için ayrı normatif ek tanımlar. Lekelenme tarafında bitişik kumaşlardaki değişim, renk değişimi tarafında numunenin kendi rengindeki değişim ele alınır; bu ayrım serinin görsel skalalarındaki ayrımın aynısıdır.
Serinin genel ilkeler parçası bu standardın normatif referansları arasındadır; yani görüntüleme sistemi kullanılsa bile deneyin kurgusu, numune hazırlığı ve raporlama dili serinin ortak zeminine bağlı kalır. Boyamanın standart derinlikte hazırlanması gibi deney öncesi doğrulamalar da ayrı parçaların konusudur.
USB LAB’da Görüntüleme Tabanlı Değerlendirme Nasıl Planlanır?
Bir haslık programında değerlendirmenin görsel mi, enstrümantal mı, yoksa görüntüleme tabanlı mı yürütüleceği numune kabulünde konuşulur. Alıcı şartnamesi belirli bir yolu şart koşuyorsa o yol izlenir; şartname sessizse ürünün yapısı belirleyici olur — çok renkli, desenli ya da küçük yüzeyli numunelerde değerlendirme alanının nasıl seçileceği sonucu doğrudan etkilediği için bu seçim baştan kayda geçirilir.
Yöntem tercih edildiğinde titizlik gösterdiğimiz noktalar standardın kendi şartlarıdır: değerlendirme alanının tamamının tek görüntüde yakalanması, odak ayarının optik yolla yapılması, kabin içindeki görünür yüzeylerin nötr gri tonda tutulması ve doğrulamanın açılışta, ayar değişikliğinde ve öngörülen aralık dolduğunda yenilenmesi. Işık haslığı istendiğinde ise bu yol devreye alınmaz; değerlendirme mavi yün referanslarıyla karşılaştırma üzerinden yürütülür ve bu ayrım rapora yazılır.
Sıkça Sorulan Sorular
Notu sistem üretir, ancak notlanacak alanın seçimi esas olarak operatöre aittir. Alanı yazılımın seçtiği otomatik notlama kipine de izin verilir; koşul, bu kipin ürettiği notların operatörün alan seçtiği kiple elde edilen notlarla uyuşmasıdır.
Hayır. Standart bu yöntemin serinin B grubundaki ışık haslığı değerlendirmesi için uygun olmadığını açıkça belirtir, çünkü o standartlar numuneyi notlarken gri skalaları kullanmaz. Işık ve hava koşulları haslığında değerlendirme mavi yün referanslarıyla karşılaştırmaya dayanır.
Doğrulama kartındaki her renk yaması için, dijital yöntemin öngördüğü değer ile izlenebilir beyaz plakalarla kalibre edilmiş bir spektrofotometrenin ölçümü arasındaki renk farkı hesaplanır. Bu farkların medyanı ve azami değeri sistemde kaydedilir ve doğruluk başarımını temsil eder.
Evet; standart, geçerli doğrulamanın tarih ve saatinin yazılımda kayıtlı ve kullanıcıya erişilebilir olmasını, doğrulama süresi dolduğunda sistemin kullanıcıyı uyarmasını ister. Doğrulama başarımının özeti de sistemde saklanır, dolayısıyla bir not sorgulandığında arkasındaki doğrulama durumu gösterilebilir.
Neden USB Lab?
Haslık programınızda notların hangi düzenekle üretileceğine karar verirken teknik görüş almak için tekstil laboratuvarımıza +90 216 706 95 46 numarasından danışabilirsiniz.
İlginizi Çekebilir
TÜRKAK Akreditasyon Kapsamımız Genişletildi
USB Test Muayene Laboratuvar ve Belgelendirme Hizmetleri A.Ş. olarak, TS EN ISO/IEC 17025:2017 standardı kapsamında…
