Beyaz tekstilde tek bir renk değil bir aralıktır. Aynı rafta duran iki beyaz gömlekten biri hafif sarımsı, diğeri hafif mavimsi görünür; ikisi de beyaz olarak satılır ama alıcının gözünde aynı ürün değildir. TS EN ISO 105-J02 bu farkı iki sayıya indirger: beyazlığın derecesini veren bir indeks ve beyazın hangi yöne kaydığını söyleyen bir tint değeri.
Bu rehber beyazlık ölçümünün neyi ölçtüğünü, hangi durumlarda anlamlı olduğunu ve en az onun kadar önemlisi nerede geçersiz kaldığını anlatır. Yöntemin adındaki bağıl kelimesi tesadüf değildir: standardın kendisi verdiği değerlendirmelerin mutlak değil bağıl olduğunu açıkça söyler. Bu sınırı bilmeden okunan bir beyazlık değeri kolayca yanlış kararlara yol açar. Bu ölçüm bir haslik deneyi değil, renk ölçümü ve hesabı standardıdır.
Beyazlık ve Tint Ne Anlatır?
Standardın tanım bölümü iki büyüklüğü ayırır. Beyazlık bir cisim renginin tercih edilen bir beyaza ne kadar yaklaştığı yönündeki yargıya dayanan niteliktir. Tint ise beyaz bir malzemenin baskın dalga boyunun etkilediği ton bileşenidir. Ölçülen beyazlık tekstilin ortalama bir izleyiciye ne kadar beyaz göründüğünün göstergesidir.
İki sayının birlikte okunması gerekir, çünkü aynı beyazlık değerini veren iki kumaş farklı tonda olabilir. Beyazlık indeksinin değeri büyüdükçe beyazlık artar; ancak indeksteki eşit farklar algılanan beyazlıktaki eşit farklar ya da optik beyazlatıcı derişimindeki eşit farklar anlamına gelmez. Aynı sınır tint için de geçerlidir.
Beyazlığın üretim açısından değerli ikinci bir okunuşu daha vardır. Tekstildeki birçok safsızlık kısa dalga boylu ışığı soğurur ve bu gözlemciye sarımsı bir görünüm olarak yansır. Bu nedenle beyazlık ölçümü tekstilin safsızlıklardan ne ölçüde arındığının göstergesi de olabilir.
Ölçümün Zinciri: Mükemmel Yansıtıcı Yayıcıdan İndekse
Beyazlık ölçümünün dayandığı referans mükemmel yansıtıcı yayıcıdır: yansıması birim olan ideal izotropik yayıcı. İzotropik yayıcı yansıyan ışınımın uzamsal dağılımının yansıdığı yarım küre içindeki bütün yönlerde aynı parlaklığı verecek biçimde olduğu yayıcıdır.
Pratikte laboratuvar bu ideal yüzeyi eline alamaz. Standart bu yüzden ikincil referans standartlardan söz eder: mükemmel yansıtıcı yayıcı cinsinden kalibre edilmiş ve cihazın standardizasyonunda kullanılan standartlar. Zincir böylece kapanır: ideal tanım kalibre edilmiş plakaya, o da günlük ölçüme aktarılır.
Ölçümün ilkesi bu zincirin üstünde durur: CIE üç uyarım değerleri bir yansımalı spektrofotometre ya da kolorimetre ile ölçülür, beyazlık ve tint ise CIE kromatiklik koordinatlarına dayanan formüllerle hesaplanır. Hesap D65 aydınlatıcısı ve 1964 10° gözlemcisi için üç uyarım değerlerinden yürütülür.
Optik Beyazlatıcı (FWA) İşin Kuralını Değiştirir
Beyazlık ölçümünün en zorlu tarafı modern beyaz tekstillerin çoğunun optik beyazlatıcı içermesidir. Optik beyazlatıcı yakın morötesi ışınımı soğurup görünür bölgede (mor-mavi) ışınım yayan ve uygulandığı sarımsı malzemenin daha beyaz görünmesini sağlayan bir renklendiricidir. Ölçülen ışığın bir bölümü yüzeyden yansımaz, yüzey tarafından yayılır.
Standart bu yüzden ölçümden önce ayrı bir adım koyar: numunenin optik beyazlatıcı içerip içermediği karanlık bir odada morötesi ışık altında bakılarak belirlenir; içeriyorsa numune bu ışık altında floresans verir. Morötesi lamba çalışmasında gözlerin korunması ve lamba üreticisinin güvenlik önerilerine uyulması gerekir.
Sonuç yöntemin iki kola ayrılmasıdır. Numunede optik beyazlatıcı varsa ölçüm numuneyi çok renkli (tam spektrum) ışıkla aydınlatan ve 330 nm ile 700 nm arasında CIE D65 aydınlatıcısına yaklaşan bağıl spektral güç dağılımına sahip bir cihazla yapılmalıdır.
Neden 45/0 ya da 0/45 Tercih Edilir?
Cihaz en az bir CIE geometrisiyle CIE üç uyarım değerlerini ölçebilen ya da hesaplayabilen bir yansımalı spektrofotometre veya kolorimetre olmalıdır. Ancak standart floresan numuneler için özel bir tercih belirtir: bütünleştirici küre kullanıldığında aydınlatma sisteminin spektral güç dağılımı numuneden yansıyan ve numunenin yaydığı güçle değişir.
Bu geri besleme nedeniyle 45/0 veya 0/45 koşulunun kullanılması tercih edilir. Bütünleştirici küreli bir cihaz kullanılacaksa ölçümlerin mümkünse yansımanın aynalı bileşeni hariç tutularak yapılması önerilir. Bu, geometri seçiminin bir tercih meselesi değil, ölçüm fiziğinin dayattığı bir karar olduğunu gösteren en somut örnektir.
İndeksin Sınırları: Ne Zaman Kullanılamaz?
Beyazlık indeksinin ticari değeri sınırlarının bilinmesiyle doğru orantılıdır. Standart bu sınırları tek tek sayar.
- Yansıma tekstilin yüzey yapısından etkilendiği için karşılaştırma yalnızca aynı tip tekstil numuneleri arasında yapılabilir
- Formüllerin uygulanması ticari olarak beyaz sayılan, renk ve floresans bakımından birbirinden çok farklı olmayan numunelerle sınırlıdır
- Numuneler aynı cihazda ve yaklaşık aynı zamanda ölçülmüş olmalıdır
- Bu sınırlar içinde formüller mutlak değil bağıl beyazlık değerlendirmesi verir; ticari kullanım için yeterli kabul edilir
- İndeksteki eşit farklar algılanan beyazlıktaki ya da optik beyazlatıcı derişimindeki eşit farklar demek değildir
- Beyazlık indeksi yalnızca beyazlık ve tint değerleri standartta verilen geçerlilik aralıklarının içinde kalan numuneler için uygulanabilir
Bu sınırların toplamı şu anlama gelir: beyazlık indeksi mutlak bir kalite ölçüsü değil, kontrollü bir karşılaştırma aracıdır. Hangi farkın kabul ya da ret edileceği tamamen kullanıcının sorumluluğundadır; gereksinimler ölçülen belirli kullanım amacına ve malzemeye son derece bağlıdır. Bu yüzden beyazlık şartnamesi yazarken tek bir eşik sayı yerine ölçüm koşulunu da yazmak gerekir.
Numune Hazırlığı ve USB LAB’da Beyazlık Ölçümü
Numune tarafında iki koşul öne çıkar. Her numune serinin genel ilkeler parçasının ekinde tarif edildiği gibi şartlandırılır ve numuneler kir ile lekelerden uzak tutulur. Gerekli numune boyutu sabit değildir: kullanılan yansıma ölçme cihazının açıklığına ve tekstil malzemesinin yarı geçirgenliğine bağlıdır. İnce ve açık dokulu kumaşlarda kat sayısı da önem kazanır.
USB LAB bu ölçümü laboratuvar alt yapısıyla ve ilgili renk ölçümü standartlarıyla birlikte yürütür: numunelerin hazırlanması, cihaza sunulması ve ölçüm değerlerinin belirlenmesi serinin genel ilkeler parçasına uygun yapılır. Beyazlık ölçümü ağartma ve optik beyazlatma reçetelerinin karşılaştırılmasında en sık kullanılan ölçümdür.
Beyazlık ölçümü renk farkı hesabıyla karıştırılmamalıdır: biri bir numunenin tercih edilen beyaza yakınlığını tek sayıya indirir, diğeri iki numune arasındaki farkı nicelleştirir. Beyaz ürünlerde çoğu zaman ikisi birlikte istenir.
Sıkça Sorulan Sorular
Denklemler mükemmel yansıtıcı yayıcının beyazlık indeksi 100,0 ve tint değeri 0,0 olacak biçimde kurulmuştur. Optik beyazlatıcı içeren tekstiller morötesi ışınımı soğurup görünür bölgede yeniden yaydıkları için bu referansın üstünde değer verebilir. Ancak indeks yalnızca standardın belirttiği geçerlilik aralıkları içinde anlamlıdır.
Tint sıfırdan farklıysa beyazın 466 nm baskın dalga boyundaki mavimsi (nötr) tondan uzaklaşıp kırmızımsı ya da yeşilimsi bir tona kaydığını gösterir. Değerin büyüklüğü kaymayın derecesini verir; ancak tint değerindeki eşit farklar eşit algısal farkları temsil etmez.
Ölçümden önce numune karanlık bir odada morötesi ışık altında incelenir; optik beyazlatıcı içeren numune bu ışık altında floresans verir. Sonuç cihaz ve aydınlatma seçimini belirler.
Standart bunu önermez. Beyazlık ve tint değerlerinin karşılaştırılması cihazların sınırlılıkları ve CIE beyazlık uzayının doğrusallık özellikleri nedeniyle yalnızca benzer numuneler yaklaşık aynı zamanda ve aynı cihazda ölçüldüğünde yapılmalıdır. Tedarik zincirinde beyazlık şartı konuluyorsa ölçüm koşulu da şartnameye yazılmalıdır.
Neden USB Lab?
Beyaz ürünlerinizde partiler arası tutarlılığı sayıyla belgelemek için ölçüm koşullarını baştan sabitlemek gerekir; beyazlık ve tint talebinizi +90 216 706 95 46 numaralı hattımızdan laboratuvarımıza iletebilirsiniz.
İlginizi Çekebilir
Yeterlilik Testleri ile Kalitenizi Destekliyoruz! Katılım için Başvurunuzu Yapabilirsiniz.
2025 yılı için EN ISO/IEC 17043 standardı kapsamında laboratuvarlara yönelik geniş kapsamlı yeterlilik testlerimiz açılmıştır.…
TÜRKAK Akreditasyon Kapsamımız Genişletildi
USB Test Muayene Laboratuvar ve Belgelendirme Hizmetleri A.Ş. olarak, TS EN ISO/IEC 17025:2017 standardı kapsamında…
