Bir binanın içindeki kablo miktarı, çoğu zaman düşünüldüğünden fazladır: asma tavanlarda, şaftlarda ve kablo kanallarında kilometrelerce yanıcı malzeme, katları birbirine bağlayan sürekli hatlar boyunca uzanır. Yangın çıktığında bu hatlar hem yangının taşıyıcısı hem de yoğun duman ve asidik gaz kaynağı olabilir. TS EN 13501-6, elektrik kablolarının yangına tepki deneylerinden gelen veriyle sınıflandırılmasını düzenleyerek bu riski ölçülebilir bir etikete dönüştürür.
Kablolar için ayrı bir bölüm bulunmasının nedeni, ürünün geometrisi ve kullanım biçiminin diğer yapı ürünlerinden temelden farklı olmasıdır: kablo tek başına değil, demet hâlinde ve düşey hatlar boyunca bulunur. Bu sayfada sınıflandırma sisteminin nasıl kurulduğunu, sınıf gösterimini ve arkasındaki deney zincirini bilgilendirme amacıyla açıklıyoruz.
Sınıf Ekseni: Fca’dan Aca’ya
Standardın sınıflandırma kriterleri bölümü, kablolar için kendi ana eksenini tanımlar. Sınıf adlarındaki ‘ca’ alt simgesi (cable) bu ekseni yapı ürünlerinin genel sınıflarından ayırır — yani bir kablonun sınıfı ile bir duvar kaplamasının sınıfı, harfleri benzese de aynı listeden gelmez. Ana eksende yer alan sınıflar şunlardır:
Standardın deney bölümlerinde her sınıf grubu için gereken program ayrı ayrı düzenlenmiştir: Eca sınıfı için ayrı bir madde, Dca-Cca-B2ca grubu için ortak bir madde, B1ca ve Aca sınıfları için ise yine ayrı maddeler bulunur. Bu kademelenme, üst sınıflara çıkıldıkça istenen veri setinin genişlediği anlamına gelir.
Sınıflandırma için gereken deney sayısı da standardın konusudur: asgari deney sayısı, ek deneyler ve sınıflandırma kriterleri ayrı maddelerde tanımlanır. Standart ayrıca sürekli ve süreksiz parametreleri birbirinden ayırarak değerlendirir; bu ayrım, ölçülen büyüklüğün niteliğine göre kriterin nasıl uygulanacağını belirler.
Aca — eksenin en üst sınıfı
B1ca ve B2ca — üst kademe sınıflar; ayrı deney gereksinimleriyle tanımlanır
Cca ve Dca — orta kademe sınıflar
Eca — asgari deney gereksinimiyle tanımlanan sınıf
Fca — kriterleri standartta ayrıca tanımlanan alt sınıf
s, d ve a: Ana Sınıfın Yanındaki Üç Ek Beyan
Kablo etiketinin ana harfinden sonra gelen alt simgeler, yangının insan ve ekipman üzerindeki üç ayrı etkisini beyan eder. Standart bunları hem deney hem kriter tarafında ayrı ayrı düzenler:
Duman tarafındaki s1a ve s1b kademeleri, s1’in içinde daha ince bir ayrım yapar ve standardın kriter bölümünde her biri için ayrı madde bulunur. Bu ayrıntı düzeyi, kaçış yollarında görüşün korunmasının kablo seçiminde ne kadar belirleyici olduğunu gösterir.
Asitlik ek sınıflandırması ise elektrik tesisatlarına özgü bir kaygıdan doğar: yanan bazı kablo malzemelerinin ürettiği gazlar, yangının kendisi söndürüldükten sonra bile elektronik ekipmanda ve yapı elemanlarında korozyon hasarına yol açabilir. a1, a2, a3 kademeleri bu davranışı beyan eder.
Tam gösterimde bu üç ek, ana sınıfın yanına birlikte yazılabilir; sınıflandırmanın sunum biçimi standartta ayrı bir madde olarak düzenlenmiştir. Bu yüzden bir şartnamede yalnız ana harfin yazılması eksik bir taleptir; hangi duman, damlacık ve asitlik kademesinin istendiği açıkça belirtilmelidir.
s1, s1a, s1b, s2, s3 — duman üretimi için ek sınıflandırmalar
d0, d1, d2 — yanan damlacıklar ve/veya parçacıklar için ek sınıflandırmalar
a1, a2, a3 — yanma gazlarının asitliği için ek sınıflandırmalar
Sınıflandırmanın Dayandığı Deney Metotları
Standardın deney metotları bölümü, sınıflandırmada kullanılan deneyleri tek tek sayar. Her biri kablonun farklı bir yangın davranışını ölçer ve hangi metodun programa gireceği hedeflenen sınıfa bağlıdır:
Bu listenin en ayırt edici üyesi demet hâlindeki kablo deneyidir. Tek bir kablonun düşey alev yayılımı ile onlarca kablonun bir arada bulunduğu bir hattın davranışı aynı şey değildir; gerçek tesisat koşulunu temsil eden veri, demet düzeneğinden gelir ve üst sınıfların kriterlerinde belirleyici rol oynar.
Numunenin nasıl hazırlanacağı da standardın kendi başlıklarından biridir. Kablo gibi sürekli üretilen bir üründe numunenin hangi uzunlukta, hangi düzende ve hangi taşıyıcı üzerinde hazırlanacağı sonucu doğrudan etkiler; bu yüzden hazırlama kuralları sınıflandırmanın ayrılmaz parçasıdır.
EN ISO 1716 — yanma ısısı deneyi
EN 60332-1-2 — tek kablonun düşey alev yayılımı
EN 50399 — demet hâlindeki kablonun yanma davranışı ve duman üretimi
EN 61034-2 — yanan kablonun duman üretimi
EN 50267-2-3 — yanan kablolardan çıkan gazların asitliği
Sınıflandırma Raporu ve Uygulama Alanı
Standardın normatif eki, elektrik kabloları için yangına tepki sınıflandırma raporunun içeriğini tanımlar: sınıflandırılan ürünün künyesi ve tanımı, sınıflandırmayı destekleyen raporlar ve sonuçlar, sınıflandırmanın referansı ile uygulama alanı ve sınırlamalar. Bu yapı, belgenin hangi ürüne ve hangi kapsama ait olduğunun tartışmasız okunabilmesini sağlar.
Uygulama alanı ayrı bir madde olarak da düzenlenmiştir. Kablo ailesi tipik olarak geniş bir kesit ve damar sayısı yelpazesine yayılır; hangi varyantların mevcut sınıflandırmanın kapsamında kaldığı bu hükümlerle değerlendirilir. Üretici açısından bu, ürün gamını planlarken en erken cevaplanması gereken sorulardan biridir.
Standardın bilgilendirici ekinde ise kabloların yangına tepki performansına ilişkin arka plan bilgisi bulunur: kabul edilen varsayımlar ile kablolar için referans senaryo ve yangın durumları burada açıklanır. Bu ek, sınıf kademelerinin neden bu biçimde kurulduğunu anlamak isteyen teknik okuyucu için değerlidir.
Ailenin Diğer Bölümleriyle İlişkisi ve USB LAB’ın Rolü
EN 13501 ailesi içinde bu bölüm bir bakımdan yalnızdır: kablolar dışındaki tesisat ve yapı bileşenleri için hazırlanan bölümler yangına dayanım verisiyle çalışırken, kablo bölümü yangına tepki verisine dayanır. Yani buradaki soru ‘eleman ne kadar süre ayakta kalır’ değil, ‘ürün yangına ne katar’ sorusudur. Aynı çatı altındaki tesisat, duman kontrolü ve çatı bölümlerine göz atmak bu farkı netleştirir.
Kablo sınıflandırmasının deney zinciri — özellikle demet düzeneği ve duman odası — kabloya özgü düzenekler ister; bu deneyleri laboratuvarımızda yürütmüyoruz. Öte yandan yangına tepki sınıflandırmasının genel mantığı, ürün gruplarına göre program kurulması ve sınıflandırma raporunun üretilmesi konusundaki deneyimimizi bu alanda da şartname yorumuna dönüştürebiliyoruz. Kablo çevresindeki tekstil ve polimer bileşenlerin malzeme ölçeğindeki yanma davranışı testleri ise doğrudan yapabildiğimiz işlerdendir.
Sıkça Sorulan Sorular
Sınıfın kablolara ait sınıflandırma eksenine ait olduğunu gösterir. Aca, B1ca, B2ca, Cca, Dca, Eca ve Fca bu eksenin sınıflarıdır; harfleri benzese de yapı ürünlerinin genel yangına tepki sınıflarıyla aynı listeden gelmezler.
Genellikle değil. Duman (s), yanan damlacık (d) ve asitlik (a) ek sınıflandırmaları ana sınıfın yanında ayrıca beyan edilir ve standardın sunum maddesi bu bütünlüğü düzenler. Hangi kademelerin istendiği yazılmazsa talep eksik kalır.
Çünkü ikisi farklı gerçekliği temsil eder: tek kablonun düşey alev yayılımı ürünün kendi davranışını, demet düzeneği ise onlarca kablonun bir arada bulunduğu gerçek tesisat hattının davranışını ölçer. Üst sınıfların kriterlerinde demet verisi belirleyicidir.
Yanan kablolardan çıkan gazların asitliği, yangın söndükten sonra bile elektronik ekipman ve yapı elemanlarında hasar riski taşır. Standart bu davranışı a1, a2, a3 kademeleriyle ayrı bir ek sınıflandırma olarak beyan ettirir.
Neden USB Lab?
Kablo şartnamenizdeki sınıf ve ek beyan taleplerini birlikte çözümlemek ya da bileşen malzemelerinizin yanma testlerini planlamak için +90 216 706 95 46 numaralı hattımız açık.
