Bir ayakkabıda hasar çoğu zaman malzemenin ortasından değil, zaten var olan küçük bir açıklığın kenarından başlar: bağcık deliğinin ucundan, bir çivi izinden, kesim sırasında oluşmuş minik bir çentikten. Yük o noktada toplandığında yırtık ilerlemeye başlar ve birkaç kullanımda tüm parçayı boydan boya geçer. TS EN ISO 17696, tam olarak bu ilerleyen yırtılmaya karşı direnci ölçmek için tanımlanmış deney yöntemidir; standardın kendi ifadesiyle amaç, malzemenin kullanım yerine uygunluğunu değerlendirmektir.
Standardın kapsamı üç bileşeni birden içerir: saya (upper), astar (lining) ve iç tabanlık/kürklük olarak da anılan insock parçaları — ayrıca bunların birleştirilmiş hâli olan komple saya montajı. Yöntemin en pratik yanı malzemeden bağımsız olmasıdır: deri, kaplamalı tekstil, sentetik saya malzemesi, dokuma veya dokusuz astar aynı yöntemle sınanır ve sonuçlar aynı ölçekte okunur. USB LAB, ayakkabı bileşenleri için kurduğu deney altyapısıyla bu testi hem tek katmanlı malzemelerde hem de birleştirilmiş saya yapılarında yürütür.
Testin Önemi ve Katma Değeri
Yırtılma, ayakkabı bileşenlerinde en sinsi hasar modudur; çünkü ürünü sahaya çıkmadan önce ayıklamak zordur. Yeni bir sayada gözle görülür bir zayıflık bulunmayabilir, ancak bağcık deliği çevresinde ya da dikiş hattının bittiği noktada malzeme yırtılmaya karşı yetersizse, ilk birkaç haftada açıklık büyür. Bu tip arıza, üründeki tek bir bileşenden kaynaklansa da tüketici gözünde ayakkabının tamamını kusurlu kılar.
Yırtılma dayanımı verisinin ticari değeri, tedarikçi seçiminde ortak bir dil kurmasından gelir. Aynı görünen iki sentetik saya malzemesi, taşıyıcı dokuma yapısı ve kaplama bağı farklı olduğu için yırtılmaya karşı çok farklı davranabilir. Gramaj ve kalınlık gibi kolay ölçülen büyüklükler bu farkı göstermez; ilerleyen yırtığa karşı direnç ise doğrudan gösterir.
Standardın komple saya montajını da kapsama alması, bileşen bazlı testin ötesine geçme imkânı verir. Tek başına yeterli görünen bir saya derisi ile bir astar, birbirine yapıştırıldığında ya da dikildiğinde farklı bir bütün oluşturur; bu bütünün yırtılma davranışı ayrıca sınanabilir. Böylece ‘malzeme uygundu ama ürün dayanmadı’ tartışması, sayısal bir zemine oturur.
Malzeme tedarikinde renk değişimi, kaplama reçetesi güncellemesi veya taşıyıcı kumaşın başka bir dokumayla değiştirilmesi gibi görünürde küçük değişiklikler, yırtılma direncini belirgin biçimde etkileyebilir. Numune onayı aşamasında alınan bir yırtılma verisi, sezon ortasında ortaya çıkacak toplu iadelerin önündeki en ucuz sigortadır.
Hangi Ürün Gruplarında ve Hangi Amaçla İstenir?
TS EN ISO 17696 malzeme türüyle sınırlanmadığı için, ayakkabı üst yapısına giren hemen her bileşen bu yöntemin konusudur:
Uygulamada bu test; günlük ve klasik ayakkabıdan spor ayakkabıya, çocuk ayakkabısından iş ve güvenlik ayakkabısına, bot ve çizmeden terlik ve ev ayakkabısına kadar geniş bir ürün yelpazesinde istenir. Saya ve astar üreticileri kendi ürün beyanlarını doğrulamak için; ayakkabı markaları gelen partinin numuneyle aynı olduğunu teyit etmek için; ithalatçılar ise sipariş öncesi tedarikçi elemesi ve şikâyet sonrası kök neden çalışması için başvurur.
Saya malzemeleri — deri, kaplamalı tekstil ve sentetik saya malzemeleri dâhil
Astar malzemeleri — dokuma, örme ve dokusuz yüzeyler
İç tabanlık (insock) malzemeleri
Bu bileşenlerin birleştirilmesiyle oluşan komple saya montajı
Bağcık deliği, dikiş ucu ve kesim kenarı gibi yırtık başlangıcının kritik olduğu bölgelerden alınan numuneler
TS EN ISO 17696’ya Göre Yırtılma Dayanımı Nasıl Belirlenir?
Yöntemin mantığı, malzeme içinde başlatılmış bir açıklığın kontrollü biçimde büyütülmesine dayanır. Numune deney makinesinin çenelerine bağlanır ve çeneler ayrılırken yük, malzemenin tamamına değil yırtığın ilerlediği hatta yoğunlaşır. Böylece ölçülen büyüklük, malzemenin genel kopma davranışı değil, mevcut bir hasarı büyütmeye karşı gösterdiği özgül dirençtir. Bu ayrım, sonucun neden çekme dayanımı verisiyle karıştırılmaması gerektiğini de açıklar.
Standart, deney parçalarının kullanım yerine uygunluk değerlendirmesi amacıyla hazırlandığını vurgular; dolayısıyla numunenin nereden alındığı sonucun anlamını doğrudan belirler. Komple saya montajında test edilen şey tek bir katman değil, katmanların birlikte davranışıdır. Tek katmanlı bir astarda ise sonuç yalnız o malzemenin kendi direncini yansıtır. Hangi konfigürasyonun seçildiği, sonucun hangi soruya cevap verdiğini belirlediği için test planında baştan netleştirilir.
Şartlandırma bu yöntemde ihmal edilebilir bir ayrıntı değildir. Standart, ayakkabı ve ayakkabı bileşenlerinin şartlandırılması ve deneye tabi tutulması için tanımlı standart atmosfer koşullarını normatif olarak çağırır (EN 12222). Deri ve kaplamalı malzemelerin yırtılma davranışı nem içeriğiyle değiştiği için, aynı malzemeden farklı ortamlarda alınan sonuçlar birbirinin yerine geçmez; standart atmosferde şartlandırma, karşılaştırılabilirliğin ön koşuludur.
Bu standart, ayakkabı sektöründe daha önce EN 13571 numarasıyla kullanılan yöntemin yerini almıştır. Eski numarayla yazılmış şartnamelerle karşılaşmak hâlâ mümkündür; böyle bir durumda güncel karşılığın TS EN ISO 17696 olduğunu bilmek, gereksiz revizyon yazışmasını önler. Kardeş metotlarla ilişkisi de test planlamasında yol göstericidir: dikiş hattının açılmasına karşı direnç ayrı bir yöntemin konusudur, kaplamalı sayalarda katman ayrılması yine ayrı bir yöntemle ölçülür, kıvrım hattındaki çatlama ise bükülme dayanımı testiyle değerlendirilir.
Raporlama, Şartname Uyumu ve Uluslararası Geçerlilik
Deney raporu; uygulanan standardı, malzeme ve bileşen tanımını, numunenin alındığı bölgeyi ve konfigürasyonunu (tek katman mı, komple saya montajı mı), şartlandırma koşullarını ve elde edilen yırtılma sonuçlarını belgeler. Bu ayrıntıların açık yazılması, raporun yıllar sonra tekrar okunduğunda da aynı anlamı taşımasını sağlar; ayakkabı sektöründe numune arşivleri ve tedarikçi dosyaları uzun ömürlü olduğu için bu önemlidir.
Metot uluslararası bir standarda dayandığı ve Avrupa’da EN ISO olarak yürürlükte olduğu için, düzenlenen belge farklı ülkelerdeki alıcı teknik ekiplerince tercüme edilmeden anlaşılır. USB LAB raporları talep hâlinde çok dilli düzenlenir; ihracat dosyalarında, alıcı denetimlerinde ve tedarik zinciri sorgulamalarında izlenebilir bir referans olarak kullanılabilir. Koruyucu ayak giyeceği tarafında ürün standartlarının istediği bileşen özellikleriyle birlikte planlanması da mümkündür.
Sonuçların Satın Alma ve Ürün Geliştirmeye Katkısı
Satın alma tarafında yırtılma verisi, fiyat farkının teknik karşılığını görmeyi sağlar: daha ucuz bir sentetik saya, yırtılmada belirgin biçimde geride kalıyorsa tasarruf sahada iade olarak geri döner. Ürün geliştirme tarafında ise veri, tasarım kararlarını yönlendirir — bağcık deliği çevresinde takviye gerekip gerekmediği, astarın taşıyıcı işlev üstlenip üstlenemeyeceği ya da belirli bir kaplamanın ince taşıyıcıyla çalışıp çalışmayacağı bu ölçümle netleşir.
Kalite ve satış sonrası tarafında ise yöntem, tartışmayı sonlandıran bir araçtır. İade edilen üründen kesilen numunenin sonucu, aynı partinin onaylı numunesiyle karşılaştırıldığında sorunun malzemede mi yoksa kullanım koşulunda mı olduğu daralır. Malzemenin çekme altındaki kopma ve uzama karakteri ise başka bir metodun konusudur; iki veri yan yana konduğunda dayanım profili tamamlanır.
Sıkça Sorulan Sorular
Standart yöntemi malzemeden bağımsız olarak tanımlar; deri, kaplamalı tekstil, sentetik saya malzemesi, dokuma, örme ve dokusuz astarlar aynı yöntemle sınanabilir. Bu, farklı malzeme ailelerinden gelen alternatifleri aynı ölçekte karşılaştırma imkânı verir.
Evet. Standardın kapsamı saya, astar ve iç tabanlığın yanı sıra komple saya montajını da içerir. Katmanlar birleştirildiğinde davranış değişebildiği için, üründeki gerçek yapıyı temsil eden bir sonuç isteniyorsa montajlı numune tercih edilir; konfigürasyon raporda belirtilir.
TS EN ISO 17696, ayakkabı bileşenlerinde yırtılma dayanımı için daha önce kullanılan EN 13571’in yerini almıştır. Eski numarayla yazılmış şartnameler için güncel karşılık bu standarttır; raporda uygulanan güncel standardın adı yer alır.
Malzeme topundan kesilmiş parçalar, kesilmemiş bileşenler veya bitmiş ayakkabı gönderilebilir. Numunenin hangi bölgeden alınacağı ürün ve şikâyet tipine göre belirlenir; deney öncesinde ayakkabı bileşenleri için tanımlı standart atmosfer koşullarında şartlandırma uygulanır.
Neden USB Lab?
Saya, astar veya iç tabanlık malzemenizin yırtılma davranışını netleştirmek isterseniz numune ve şartname bilgilerinizi paylaşın; +90 216 706 95 46 numarasından test planınızı birlikte oluşturalım.
