Ayakkabının burun üstünde her adımda oluşan katlanma izi, malzemenin gerçek sınavıdır: yüzey kaplaması bu kıvrım hattında çatlarsa ürün, tabanı ve dikişi sağlam olsa bile kullanılamaz hâle gelir. TS EN ISO 17694, saya ve astar malzemelerinin bükülme dayanımını — yani kıvrım hatlarında çatlama veya başka biçimde bozulmaya karşı direncini — malzeme türünden bağımsız olarak belirleyen deney yöntemini tanımlar; amaç, malzemenin kullanım yerine uygunluğunu değerlendirmektir.
USB LAB bu testi deri, kaplamalı tekstil, sentetik saya malzemeleri ve astarlar için yürütür. Standardın ayırt edici tarafı, aynı malzemenin üç farklı ortamda sınanabilmesidir: kuru, ıslak ve soğuk. Böylece kış ayakkabısından spor ayakkabıya, iş ayakkabısından günlük modellere kadar farklı kullanım senaryoları laboratuvarda temsil edilebilir.
Testin Önemi ve Katma Değeri
Saya çatlaması, üretim hattında değil kullanıcının ayağında ortaya çıkan bir arızadır; bu yüzden şikâyet olarak geri döndüğünde maliyeti yüksektir. Deney, sayanın içe doğru katlanmasından kaynaklanan hasarı benzeterek bu arızayı önceden görünür kılar. Standart burada dürüst bir sınır da çizer: yöntem, dışa doğru katlanmalarda oluşan hasarı kolaylıkla yeniden üretmez. Bu sınırı bilmek, sonucun doğru yorumlanması için önemlidir.
Testin asıl değeri karşılaştırılabilirliğinde toplanır. Kelepçe geometrisi, katlama açısı ve salınım hızı standartlaştırıldığı için, farklı tedarikçilerden gelen deri ve sentetik malzemeler aynı ölçekte kıyaslanabilir. Yüzey kavramı da tanımlıdır: değerlendirilen yüzey, ayakkabıda kullanım sırasında görünen yüzeydir — sayada derinin gren yüzü veya kaplamalı tekstilin kaplı yüzü, astarda ise ayakkabının içinden bakıldığında görünen yüz.
Malzeme tedarikinde renk, kaplama reçetesi veya bitim işlemi değiştiğinde bükülme davranışı çoğu zaman ilk etkilenen özelliktir. Periyodik bükülme kontrolü, bu tür sessiz değişiklikleri sezon ortasında değil, numune aşamasında yakalamanın en ucuz yoludur.
P027’deki Elastik Malzeme Yorulma Testinden Farkı
Ayakkabı test planlarında sık karışan iki başlık vardır ve ikisi farklı hasar mekanizmasını ölçer. TS EN ISO 17694 bir KATLAMA (flex) testidir: numune katlanır ve kıvrım hattında tekrarlanan bükülme sonucu çatlak oluşup oluşmadığına bakılır. Ölçülen şey, kıvrımda yüzeyin bütünlüğüdür.
Buna karşılık ayakkabıdaki elastik malzemelerin tekrarlı uzama altındaki yorulması bambaşka bir sorudur: orada malzeme katlanmaz, gerilir; ilgilenilen büyüklük kıvrım çatlağı değil, tekrarlı uzama sonrası malzemenin özelliklerini koruyup koruyamadığıdır. Elastik bantlarda, gore parçalarında ve esneyen bileşenlerde sorulan soru budur.
Pratik ayrım basittir: saya yüzeyinin burun kıvrımında çatlayıp çatlamayacağını merak ediyorsanız bükülme dayanımı; elastik bir bileşenin defalarca gerilip bırakıldıktan sonra işlevini sürdürüp sürdürmeyeceğini merak ediyorsanız uzama yorulması istenir. Bir ayakkabıda ikisi birden gerekebilir, ama biri diğerinin yerine geçmez.
Deney Düzeneği ve Yöntem
Deney parçaları ayakkabının burun (vamp) bölgesinden veya doğrudan malzemeden kesilir, katlanır ve deney makinesine yerleştirilir. Makine, deri bükülme dayanımı için tanımlı fleksometre düzeneğiyle uyumludur ve en az dört çift kelepçe içerir: üst kelepçe düz plakalardan oluşur, alt kelepçe sabittir ve üst kelepçeyle aynı düşey düzlemde bulunur. Böylece birden çok numune aynı koşullarda ve eşzamanlı olarak sınanabilir.
Hareket basit harmonik bir ileri-geri salınımdır: üst kelepçe 22°30′ ± 0°30′ açı boyunca tekrar tekrar hareket ettirilir ve salınım hızı dakikada 100 ± 5 çevrim olarak ayarlanır. Kelepçe geometrisinde 2 mm yarıçaplı kıvrım kenarı ile 15 mm, 25 mm ve 50 mm sınıfındaki ölçüler tanımlıdır; bu geometri, katlama hattının her numunede aynı yerde ve aynı keskinlikte oluşmasını sağlar.
Numune alma yeri, hazırlığı ve şartlandırma süresi ayakkabı numuneleri için tanımlı standarda göre yürütülür; şartlandırma ve deney ortamı ise ayakkabı ve ayakkabı bileşenleri için tanımlı standart atmosfer koşullarına göre kurulur. Deney kuru, ıslak veya soğuk ortamda yapılabilir ve her biri standartta ayrı alt başlıklarla ele alınır; ıslak deneylerde analitik amaçlı su kullanımı için ISO 3696’ya atıf yapılır. Belirlenen çevrimler tamamlandığında görünen yüzey incelenir ve kıvrım hattındaki çatlama ya da diğer bozulmalar değerlendirilir.
Kuru, Islak ve Soğuk Koşulların Anlamı
Üç ortam, aynı malzemenin farklı pazarlardaki davranışını temsil eder. Kuru deney temel karşılaştırma zeminidir ve tedarikçi kıyaslamasında en sık istenen yoldur. Islak deney, yağışlı iklimlerde ve terleme yükü yüksek kullanımlarda kaplamanın davranışını görünür kılar; suyla temas hâlinde bazı kaplamaların bükülme direnci belirgin biçimde düşer. Soğuk deney ise düşük sıcaklıkta sertleşen ve kırılganlaşan malzemelerin kış koleksiyonlarında yaratacağı riski önceden ortaya koyar.
Hangi ortamların isteneceğini genellikle alıcı şartnamesi belirler; şartname sessizse ürünün hedef pazarı ve kullanım mevsimi belirleyici olur. Aynı malzemenin üç ortamdaki sonuçları birlikte okunduğunda, malzemenin hangi koşulda sınıra yaklaştığı net biçimde görülür.
Raporlama ve Tedarik Zincirinde Kullanımı
Deney raporu; malzeme ve numune tanımını, değerlendirilen yüzeyi, numune alma ve şartlandırma bilgisini, deneyin kuru, ıslak yoksa soğuk ortamda mı yürütüldüğünü, uygulanan çevrim sayısını ve kıvrım hattında gözlenen çatlama/bozulma durumunu içerir. Yöntemin uluslararası kimliği sayesinde rapor, hedef pazarınızdaki alıcı teknik ekiplerince ek açıklamaya gerek kalmadan değerlendirilir; ihracat dosyanız için istenen dillerde düzenlenmesi mümkündür.
Satın alma tarafında bu veri, iki saya tedarikçisini aynı katlama planında yan yana koymanın en doğrudan yoludur. Ürün geliştirme tarafında kaplama kalınlığı ve bitim işlemi değişikliklerinin kıvrım davranışına etkisi seri üretim öncesinde ölçülür. Kalite tarafında ise iade edilen ayakkabıdan kesilen numune, çatlamanın malzemeden mi yoksa kalıp/montaj kaynaklı aşırı gerilmeden mi geldiğini daraltır. Sayanın kopma ve uzama davranışı ise ayrı bir metotla değerlendirilir.
Sıkça Sorulan Sorular
İkisi de mümkündür: deney parçaları ayakkabının burun bölgesinden kesilebileceği gibi doğrudan saya veya astar malzemesinden de alınabilir. Numune alma yeri, hazırlığı ve şartlandırma süresi ayakkabı numuneleri için tanımlı standarda göre yürütülür ve seçilen yol raporda belirtilir.
Evet ve bu standartta açıkça belirtilir: yöntem, sayanın içe doğru katlanmasından kaynaklanan hasarı benzetir; dışa doğru katlanmalarda oluşan hasarı kolaylıkla yeniden üretmez. Dışa katlanma kaynaklı bir şikâyet araştırılıyorsa bu sınırlama yorumda dikkate alınmalıdır.
Değerlendirilen yüzey, ürün kullanılırken görünen yüzeydir. Sayada bu, derinin gren yüzü veya kaplamalı tekstilin kaplı yüzüdür; astarda ise ayakkabının içinden bakıldığında görünen yüzdür. Hangi yüzün değerlendirildiği rapora yazılır, çünkü çift yüzlü malzemelerde sonuç buna bağlıdır.
Çevrim planı, ürün şartnamenize ve malzemenin hedeflenen kullanım koşuluna göre test öncesinde belirlenir; makine dakikada 100 ± 5 çevrim hızında çalışır. Şartnamenizde bir çevrim değeri tanımlıysa ona uyulur, tanımlı değilse hedef pazar ve mevsim üzerinden birlikte bir plan kurarız.
Neden USB Lab?
Saya veya astar malzemenizi kuru, ıslak ve soğuk koşullarda sınamak isterseniz numune ve şartname bilgilerinizi iletin; test programınızı birlikte kuralım. Telefon: +90 216 706 95 46.
