Tekstilde renk kalitesi tek bir soruya indirgenemez: kumaş yıkamada mı solacak, güneş ışığında mı, yoksa tere ya da deniz suyuna temas ettiğinde mi? TS EN ISO 105 serisi, bu soruların her birine ayrı bir parçayla cevap veren geniş bir standart ailesidir. Seri, harf ve iki haneli numaradan oluşan kodlarla düzenlenir: C06, A02 veya E04 gibi bir kodda harf etki grubunu, numara ise o grup içindeki belirli metodu gösterir. Serinin tarihçesi de bu yapıyı açıklar: önceleri büyük bölümler hâlinde yayımlanan metotlar, sonradan kendi alfasayısal kodlarını koruyan bağımsız parçalara ayrılmıştır.
Bu sayfa bir hizmet sayfası değil, bir yol haritasıdır. Amacı, ailenin mantığını tek bakışta göstermek ve ürününüz için anlamlı parçalara karar vermenizi kolaylaştırmaktır. USB LAB, renk haslığı testlerinin geniş bir bölümünü tek numune planı üzerinden yürütür; her metodun uygulama ayrıntısı ise sitemizdeki ilgili test sayfalarında ayrıca anlatılır.
ISO 105 Serisi Neden Var, Neyi Çözer?
Renk haslığı testlerinin ticari değeri, sonuçların herkes tarafından aynı şekilde okunabilmesine bağlıdır. ISO 105 ailesi bunu üç ortak payda ile sağlar. Birincisi, test etme genel ilkeleri ayrı bir parçada (A01) toplanmıştır ve serinin bütün metotları bu ortak zemine yaslanır; yıkama parçaları, kullanılmadan önce bu genel ilkelerin anlaşılmasını açıkça şart koşar. İkincisi, değerlendirme dili ortaktır: renk değişimi ve lekelenme, seri boyunca aynı gri skalalarla veya aynı enstrümantal yöntemlerle notlanır. Üçüncüsü, numune kurgusu ortaktır: test edilen tekstil, lekelenmenin ölçülebilmesi için standartlaştırılmış refakat kumaşlarıyla birlikte kompozit numune hâlinde hazırlanır.
Bu ortak zemin sayesinde, farklı ülkelerdeki laboratuvarlarda ve tedarik zincirinin farklı halkalarında üretilen sonuçlar birbiriyle karşılaştırılabilir. Şartnamede geçen tek satırlık bir kod; etkeni, düzeneği ve değerlendirme skalasını eksiksiz tanımlar. Serinin gücü budur: kod kısa, tanım eksiksizdir.
Harf Haritası: Hangi Harf Hangi Etkiyi Temsil Eder?
Serinin iskeletini parça harfleri oluşturur. Elimizdeki seri yapısına göre harflerin karşılıkları şöyledir:
- A: Genel ilkeler ve gri skalalar — serinin ortak değerlendirme dili
- B: Işık ve hava koşullarına karşı haslık
- C: Yıkamaya karşı haslık
- D: Kuru temizlemeye karşı haslık
- E: Su, ter ve deniz suyu gibi sulu etkenlere karşı haslık
- G: Atmosfer gazlarına (NOx, ozon) karşı haslık
- J: Renk ölçümü ve değerlendirme
- N: Ağartma işlemlerine karşı haslık
- P: Isıl işlemlere karşı haslık
- S: Vulkanizasyon etkilerine karşı haslık
- X: Çeşitli etkenler (karbonizasyon, asit ve alkali lekeleri gibi)
- Z: Boyarmadde özellikleri
Harita okunurken iki nokta önemlidir. A grubu bir test grubu değil, serinin ortak altyapısıdır; gri skalalar ve genel ilkeler buradadır. Diğer harflerin altındaki iki haneli numaralar ise aynı etken için farklı senaryoları temsil eder: örneğin C grubunda hem tek yıkamayı temsil eden hem de ağartıcı etkisini öne çıkaran metotlar yer alır. Sulu etkenler grubundaki ter ve deniz suyu metotlarının uygulamalarını laboratuvarımızın ilgili sayfalarında bulabilirsiniz.
Yıkama Grubunda Doğru Seçim: C06, C08, C09 ve C10
Serinin en sık istenen grubu yıkama parçalarıdır ve aralarındaki fark, kullanılan yıkama kimyasıyla temsil edilen senaryodur. TS EN ISO 105-C06, referans deterjanla ev tipi ve ticari yıkamayı temsil eder; tek çevrimlik S testleri yaklaşık bir yıkamaya karşılık gelirken, M testleri artan mekanik etkiyle daha şiddetlidir ve 70 °C’yi geçmeyen programlarda beş yıkamanın birikmiş etkisine yaklaşır. TS EN ISO 105-C08 ise fosfat içermeyen referans deterjana düşük sıcaklıkta çalışan bir ağartma aktivatörü (TAED) ekler; tek testteki renk kaybı ve lekelenme, bir ev tipi veya ticari yıkamaya yakın bir sonuç verir.
TS EN ISO 105-C09 farklı bir soruya cevap verir: tek yıkamanın etkisini değil, oksijenli ağartma sisteminin çok sayıda yıkama sonunda yaratacağı ton değişimini temsil eder. Bu metot ipek ve yün dışındaki tekstillere uygulanır, refakat kumaşındaki lekelenmenin değerlendirilmesi için kullanılmaz; yıkama, 100:1 flotte oranıyla (60 ± 2) °C’de (30 ± 1) dakika sürdürülür. TS EN ISO 105-C10 ise sabun veya sabun-soda çözeltisiyle çalışan beş ayrı koşulu (hafiften şiddetliye) tek çatı altında toplar; litrede 5 g sabun, daha şiddetli koşullarda buna eklenen 2 g sodyum karbonatla kullanılır ve bu standart, eskiden ayrı parçalar hâlinde yayımlanan beş sabunlu yıkama metodunun yerini almıştır.
Dört metodun ortak mekaniği de bilinmelidir: kumaş numunesi 100 mm × 40 mm boyutunda kesilip refakat kumaşıyla birleştirilir, kapalı çelik kaplar içinde döndürülür ve gerektiğinde yaklaşık 6 mm çapındaki paslanmaz çelik bilyelerle mekanik etki artırılır. Refakat kumaşı seçimi sıcaklığa bağlıdır: 40-50 °C programlarında yün ve asetat içeren çok elyaflı tip (DW), 95 °C programlarının tamamı ile 60 °C programlarının bir bölümünde ise yün-asetat içermeyen tip (TV) kullanılır; alternatif olarak iki tek elyaflı refakat kumaşı dikilebilir.
Sonuçlar Nasıl Okunur? A02 ve A03 Gri Skalaları
Serinin hemen her parçası sonucu aynı iki cetvelle ifade eder. TS EN ISO 105-A02 gri skalası, test edilen numunenin renk değişimini notlamak içindir: beş çift nötr gri yüzeyden oluşan temel skala 5’ten 1’e beş notu temsil eder; yarım kademeleri içeren dokuz kademeli sürüm de vardır. 5 notu, işlem görmüş numunenin orijinalinden ayırt edilemediği duruma ayrılmıştır; kontrast büyüdükçe not 1’e doğru düşer. TS EN ISO 105-A03 ise refakat kumaşındaki lekelenmeyi notlar; bu skalanın çiftleri beyaz zemin üzerine kuruludur ve aynı 5’ten 1’e mantığıyla çalışır.
Görsel değerlendirme koşulları da standartlaştırılmıştır: numuneler nötr gri bir çevre içinde, yüzeye yaklaşık 45° açıyla gelen ve 600 lüks veya üzeri aydınlatma sağlayan ışık altında, skala ile yan yana karşılaştırılır. Görsel notlamanın yanında, serinin renk ölçümü parçalarına dayanan enstrümantal (spektrofotometrik) değerlendirme de kullanılabilir; her iki durumda da rapor edilen not aynı skalaya oturur.
Hangi Ürün Hangi Parçayı İster?
Doğru parça seçimi, ürünün ömrü boyunca karşılaşacağı etkenlerden yola çıkılarak yapılır. Sık yıkanan ev tekstili ve iç giyimde yıkama grubu doğal başlangıçtır; ağartıcılı deterjanla yıkanması muhtemel beyaz ve açık renkli ürünlerde C08 veya C09, sabunla yıkama senaryosunda C10 anlamlıdır. Dış giyim ve perdelik gibi ışığa uzun süre maruz kalan ürünlerde ışık haslığı, spor giyimde ter haslığı, mayo ve plaj giyiminde deniz suyu haslığı öne çıkar. Koyu renkli döşemelik ve denim gibi ürünlerde ise sürtme haslığı çoğu şartnamenin vazgeçilmezidir.
Uygulamada seçimi çoğu zaman alıcı şartnamesi belirler: perakendecilerin test matrisleri, ürün grubuna göre istenen parçaları ve notları listeler. Şartname yoksa test seti, bakım etiketi ve hedef pazar üzerinden kurgulanır.
USB LAB’da Haslık Test Planlaması
Renk haslığı testlerinde verimlilik, doğru numune planından gelir: aynı kumaştan hazırlanan numunelerle yıkama, ter, su ve sürtme haslıkları tek seferde planlanabilir ve tüm sonuçlar aynı gri skala diliyle raporlanır. Planlama aşamasında refakat kumaşı tipi (çok elyaflı DW/TV veya tek elyaflı çiftler), test sıcaklığı ve ürünün elyaf bileşimi birlikte değerlendirilir; örneğin yün içeren ürünlerde C09’un kapsam dışı olduğu en baştan dikkate alınır.
Raporlarımız ilgili parçanın istediği bütün ayrıntıları içerir: metot ve sıcaklık, çelik bilye kullanımı, kurutma biçimi, deterjan ve aktivatör ile numunenin ve her refakat elyafının gri skala notları. Böylece rapor, alıcı denetiminde ek soru bırakmadan okunur.
Sıkça Sorulan Sorular
Harf, testin temsil ettiği etki grubunu gösterir: C yıkama, B ışık, E sulu etkenler gibi. İki haneli numara ise o grup içindeki belirli metodu tanımlar; örneğin C06, yıkama grubunun referans deterjanlı metodudur. Kod tek başına düzeneği, koşulları ve değerlendirme skalasını eksiksiz tarif eder.
Renk haslığında iki ayrı sonuç vardır: numunenin kendi renk değişimi ve çıkan boyanın başka kumaşları lekelemesi. Lekelenmeyi ölçebilmek için numune, standartlaştırılmış refakat kumaşıyla birlikte dikilerek kompozit hâlde test edilir. Tek parçada birden çok elyafı barındıran çok elyaflı kumaş kullanılabildiği gibi, ürünün elyafına göre seçilen iki tek elyaflı kumaş da kullanılabilir.
C09, oksijenli ağartma sisteminin (sodyum perborat ve TAED aktivatörü) çok yıkamalı etkisini temsil eden bir metottur ve kapsamı ipek ile yünü açıkça dışarıda bırakır. Yün içeren ürünlerde ağartıcısız senaryolar veya uygun diğer yıkama metotları tercih edilir; doğru seçim numune kabulünde birlikte yapılır.
Temel skala 5’ten 1’e beş kademedir; 5 hiç fark olmaması, 1 en şiddetli değişim demektir. İki kademenin arasında kalan kontrastlar 4-5, 2-3 türü ara notlarla ifade edilir ve dokuz kademeli skalalar bu ara basamakları fiziksel örnek olarak da içerir. Ara notlar, şartname sınırındaki ürünlerde sonucu daha hassas ifade eder.
Neden USB Lab?
Ürününüz için anlamlı ISO 105 parçalarını birlikte netleştirelim: alıcı şartnamenizi ve numune planınızı +90 216 706 95 46 numarasından uzman ekibimizle görüşebilirsiniz.
İlginizi Çekebilir
Eurachem’den Laboratuvarlar İçin Yeni Kılavuz: ISO 15189:2022 ve Ekipman Kalifikasyonu
Eurachem, laboratuvarların kalite ve yeterlilik standartlarını yükseltmek amacıyla iki yeni bilgilendirme föyü yayımladı. İlk olarak,…
TÜRKAK Akreditasyon Kapsamımız Genişletildi
USB Test Muayene Laboratuvar ve Belgelendirme Hizmetleri A.Ş. olarak, TS EN ISO/IEC 17025:2017 standardı kapsamında…
