ISO 75 Serisi Rehberi: Genel Deney Metodu ve Bölümlerin İş Bölüşü | TS ISO 75-1

ISO 75 serisi üç bölümden oluşur: TS ISO 75-1 genel metodu verir, 75-2 ve 75-3 malzeme gruplarını ayırır. HDT sonucunun hangi bölüme dayandığını nasıl okuyacağınızı öğrenin.

Bir teknik veri sayfasında yalnız HDT yazıyorsa o sayının hangi belgeye göre üretildiği henüz belli değildir. Bu ölçüm tek bir standarda değil üç bölümden oluşan bir seriye dayanır ve serinin birinci bölümü ölçümün kendisini tarif eder.

Bu rehber bir hizmet tanıtımı değil, serinin haritasıdır. Birinci bölümün neyi düzenlediğini, ikinci ve üçüncü bölümlerin hangi malzeme gruplarına ayrıldığını ve elinizdeki şartnamenin ISO 75 dediğinde hangi bölümü kastettiğini bulmanıza yardım eder.

Neden Tek Standart Değil de Üç Bölümlü Bir Seri?

Serinin birinci bölümü plastiklerin yük altında eğilme sıcaklığının belirlenmesi için genel bir deney metodu verir; yükleme üç noktalı yüklemede eğilme gerilmesidir. Farklı malzeme tiplerine uyarlanmış koşullar ise ikinci ve üçüncü bölümlerde yer alır.

Neden pratiktir. Enjeksiyonla kalıplanmış bir mühendislik termoplastiği ile uzun elyaflı bir kompozit levha aynı fiziksel olayı yaşar, yani sıcaklık arttıkça eğilme rijitliği düşer; ama aynı yük protokolüyle anlamlı biçimde ölçülemez.

Okuyucu açısından sonuç şudur: bir HDT değeri iki bilgiyle birlikte anlam kazanır, hangi bölüme göre ölçüldüğü ve o bölümün hangi koşulunu kullandığı. Bölüm bilgisi olmadan iki değer aynı sütuna yazılamaz.

Serinin Haritası: Hangi Bölüm Neyi Düzenler?

Birinci bölümün kapsam maddesi diğer iki bölümün sınırını doğrudan çizer. Ayırıcı ölçüt elyaf boyudur: işleme öncesindeki elyaf uzunluğu malzemeyi hangi bölümün kapsadığını belirler.

TS ISO 75-1: genel deney metodu; terimler (eğilme birim şekil değiştirmesi, sehim, standart sehim, eğilme gerilmesi, yük, yük altında eğilme sıcaklığı), ilke, donanım ve deneyin genel akışı
ISO 75-2: plastikler ve ebonit; işleme öncesi elyaf boyu 7,5 mm’yi aşmayan takviyeli ve dolgulu bileşimler
ISO 75-3: yüksek mukavemetli termoset laminatlar ve uzun elyaf takviyeli plastikler; işleme öncesi elyaf boyu 7,5 mm’den büyük malzemeler
Yardımcı belgeler: şartlandırma ve deney için standart atmosferler, numune boyutlarının tayini, termoeleman özellikleri ve endüstriyel platin direnç termometreleri

Genel Metodun Kurduğu Kavram Sözlüğü

Birinci bölümün en çok kullanılan kısmı terimler maddesidir, çünkü deney raporundaki simgelerin tamamı buradan gelir. Eğilme birim şekil değiştirmesi εf, numunenin orta açıklığında dış yüzeyindeki bir elemanın boyundaki nominal oransal değişimdir.

Sehim s, numunenin orta açıklıktaki üst ya da alt yüzeyinin eğilme sırasında ilk konumundan saptığı uzaklıktır ve milimetre cinsindendir. Standart sehim Δs, eğilme birim şekil değiştirmesi artışı Δεf’ye karşılık gelen değerdir; seri tam bu noktada kendi içine bağlanır, çünkü standart sehim değeri birinci bölümde değil ikinci ya da üçüncü bölümde belirtilir.

Serinin çıktısı olan büyüklük yük altında eğilme sıcaklığı Tf’dir: sıcaklık artırılırken numunenin sehiminin standart sehime ulaştığı sıcaklık, santigrat derece cinsinden. Bu tanım zinciri okunmadan HDT raporunun neden yalın bir sıcaklıkla bitmediği anlaşılmaz.

İlke ve Düzeneğin Mantığı

İlke maddesi ölçümü tek cümlelik bir mantık zincirine indirger: standart bir numune yatık konumda ve sabit bir yük altında üç noktalı eğilmeye tabi tutulur; yükleme serinin ilgili bölümünde verilen eğilme gerilmelerinden birini doğurur ve numune ısıtılırken sehim izlenir.

Donanım kalemleri de birinci bölümde toplanır: eğilmeyi doğuran mekanizma, fırın, ağırlık takımı, sıcaklık ve sehim ölçme düzenleri ile boyut ölçüm aletleri. Yürütme tarafında belge kuvvet hesabını, fırının başlangıç sıcaklığının ayarlanmasını ve deneyin yapılmasını ayrı alt başlıklara böler; ardından sonuç, kesinlik ve rapor maddeleri gelir.

Sonucun Okunması ve Serinin Kendi Koyduğu Sınırlar

Genel metot kendi sonucunun ne olmadığını da yazar; bu rehberin belki en önemli kısmıdır. Metotlar belirli bir sıcaklık artış hızında yük altında yüksek sıcaklıktaki göreli davranışın değerlendirilmesi içindir.

İkinci sınır tasarım tarafındadır: bu metotlarla elde edilen veriler gerçek kullanım performansını öngörmek için kullanılmaz; tasarım analizi ya da malzemelerin yüksek sıcaklıktaki dayanma süresinin tahmini için de tasarlanmamıştır.

Adlandırma konusunda da bir uyarı vardır. Metot yaygın olarak ısıl sehim ya da ısıl distorsiyon sıcaklığı, kısaca HDT deneyi olarak bilinir; ancak bu adlandırmayı kullanan resmî bir belge bulunmadığını standartın kendisi belirtir.

Şartname Okurken ve Deney Planlarken İzlenecek Yol

Elinizdeki talep ISO 75’e göre HDT diyorsa önce malzemenizin elyaf durumunu netleştirin: takviyesiz, dolgulu ya da kısa elyaflı bir bileşim ile uzun elyaflı bir laminat farklı bölümlere düşer ve farklı yük mantığıyla ölçülür.

Karşılaştırma yapılacaksa serinin kendi çekincesi devreye girer: verilerin gerçekten karşılaştırılabilir olması ancak oda sıcaklığındaki eğilme modülleri aynı olan malzemeler için sağlanır. Bu, bir tabloya alınacak malzemelerin baştan seçilmesi gerektiği anlamına gelir.

Sıkça Sorulan Sorular

TS ISO 75-1’e göre tek başına bir deney yaptırabilir miyiz?

Hayır; birinci bölüm genel deney metodudur. Terimleri, ilkeyi, donanımı ve akışı kurar, ancak uygulanacak eğilme gerilmesini ve aranacak standart sehim değerini serinin ikinci ya da üçüncü bölümüne bırakır.

Malzememizin hangi bölüme girdiğini nasıl anlarız?

Ölçüt, işleme öncesindeki elyaf uzunluğudur. Bu uzunluk 7,5 mm’yi aşmıyorsa malzeme ebonitle birlikte ikinci bölümün alanındadır; aşıyorsa üçüncü bölüme, yani yüksek mukavemetli termoset laminatlar ve uzun elyaf takviyeli plastikler bölümüne düşer.

Ölçtüğümüz sıcaklık ürünün kullanılabileceği en yüksek sıcaklık mıdır?

Değildir. Standart sonuçların zorunlu olarak uygulanabilir en yüksek sıcaklıkları temsil etmediğini; pratikte süre, yükleme koşulları ve nominal yüzey gerilmesi gibi etkenlerin deney koşullarından farklı olabileceğini açıkça belirtir.

Şartnamemizde ısıl distorsiyon sıcaklığı yazıyor; bu aynı ölçüm mü?

Uygulamada aynı ölçüme işaret eder. Standart metodun yaygın olarak ısıl sehim ya da ısıl distorsiyon sıcaklığı adıyla bilindiğini, ancak bu adlandırmayı kullanan resmî bir belge bulunmadığını not eder. Yazışmalarda serinin ilgili bölüm numarasını yazmanız yeterlidir.

Neden USB Lab?

Elinizdeki şartname ISO 75 diyorsa hangi bölümün karşılığını istediğini birlikte netleştirelim: malzeme tipi, elyaf durumu ve numune biçimi bilgilerinizle +90 216 706 95 46 numarasından USB LAB’a ulaşabilirsiniz.