Vitrindeki bir mont, güneş alan omuz kısmında birkaç dakika içinde ötekinden koyu görünmeye başlar; akşam depoya alındığında ise fark ortadan kalkmıştır. Ertesi sabah aynı şey yeniden olur. Bu tabloyu ilk gören çoğu kişi kumaşın solduğunu düşünür ve ışık haslığı düşük diye kayda geçirir. Oysa burada kalıcı bir bozunma yoktur: boyarmadde ışığın kısa süreli etkisiyle rengini geçici olarak değiştirmekte, karanlıkta bekletildiğinde ise özgün tonuna geri dönmektedir. Bu olguya fotokromizm denir.
TS EN ISO 105-B05, her tür tekstilde ışığın kısa süreli etkisiyle ortaya çıkan bu geçici renk değişimini tanımak ve derecelendirmek için bir deney yöntemi tarif eder. Standardın kendi ifadesiyle söz konusu değişim, numune karanlıkta bekletildiğinde görünüşte özgün renk tonuna geri döner. Bu sayfa, olgunun neden ışık haslığı düşüklüğüyle karıştırıldığını, deneyin bu ikisini hangi mantıkla ayırdığını ve rapordaki P harfinin nasıl okunacağını anlatır.
Bu Standart Neyi Çözer? Geçici Değişim ile Kalıcı Solma Ayrımı
Bir tekstilin ışık altındaki davranışı iki farklı olgudan oluşabilir. Birincisi, boyarmaddenin fotokimyasal olarak yapısal biçimde bozunmasıdır; bu kalıcıdır ve ışık haslığı deneylerinin ölçtüğü şeydir. İkincisi ise ışık altında ortaya çıkan, ışık kesildiğinde tersinir biçimde ortadan kalkan renk değişimidir. Gözle bakan biri için ikisi de aynı görünür — kumaş rengini değiştirmiştir. Ama ticari sonuçları taban tabana zıttır: birinde ürün geri dönüşü olmayan bir kusur taşır, ötekinde ürün sağlamdır fakat kullanım ortamında istikrarsız bir görüntü verir.
B05’in çözdüğü sorun tam olarak budur. Standart, bu iki durumu birbirinden ayırt edecek ve fotokromik davranışı ölçülebilir bir kademeye bağlayacak bir prosedür kurar. Ayrımın sonucunda ışık haslığı notu ortadan kalkmaz; aksine, numune fotokromik bulunduğunda bu bilgi ışık haslığı notunun yanına ek bir işaret olarak yazılır. Yani deney, mevcut haslık bildirimini iptal etmez, ona bir nitelik ekler.
Standardın kendi metnindeki bir terminoloji notu da bu ayrımın parçasıdır: olgu geçmişte fototropi olarak anılmıştır, ancak bu terim biyoloji alanında bambaşka bir anlam taşıdığı için ışığın yol açtığı tersinir renk değişimleri için fotokromizm adlandırması tercih edilmektedir. Eski şartnamelerde ya da eski laboratuvar kayıtlarında fototropi ifadesiyle karşılaşırsanız, kastedilen büyük olasılıkla aynı olgudur.
Deneyin İçeriği: Kısa Süreli Aydınlatma Fikri
Yöntemin çekirdeğinde, kalıcı bir değişim oluşturmak için gereken süreden belirgin biçimde kısa bir aydınlatma vardır. Numune yüksek şiddetli ışığa maruz bırakılır, fakat maruziyet kalıcı bozunmanın eşiğine varmadan sonlandırılır. Böylece gözlenen her değişim, doğası gereği geçici olana yakın kalır. Bileşenler şunlardır:
- Işık kaynağı: ksenon ark lambası; renk sıcaklığı 5 500 K ile 6 500 K arasında
- Filtre: kaynak ile numuneler arasında ultraviyole ışınımı azaltan filtre; geçirgenlik 380 nm ile 750 nm arasında yüksek, 310 nm ile 320 nm arasında ise sıfıra doğru düşecek biçimde
- Işık geçirmez örtü: numunenin ve referansın yarısını kapatan alüminyum folyo kaplı karton, sac şerit veya sac şablon; havlı malzemede yüzeye basınç uygulamayacak biçimde tasarlanır
- Değerlendirme aracı: renk değişiminin değerlendirilmesi için ISO 105-A02’ye uygun gri skala
- Süre ölçeği: ışık haslığı tip boyamalarından biri, maruziyet süresini belirlemede ölçüt olarak kullanılır
- Numune: en az 10 mm × 45 mm alan; kumaş şeridi, sarılmış iplik ya da vlies biçimine getirilmiş gevşek lif olabilir
Süre Nasıl Belirlenir? Çeyrek ve Yirmi Beşte Bir Kuralı
Deneyin en özgün yanı, maruziyet süresinin sabit bir saat değeri olarak verilmemesi, cihazın o günkü koşullarına göre türetilmesidir. Önce ışık haslığı tip boyamasının yarısı ışık geçirmez kartonla kapatılır ve bu tip boyama, orta etkin nem koşullarında, kapalı ve açık kısım arasındaki kontrast gri skalanın 4 kademesine ulaşana kadar ksenon ark ışığıyla aydınlatılır. Bunun için gereken süre kaydedilir. Bu belirleme yalnızca aydınlatma koşulları belirgin biçimde değiştiğinde tekrarlanır.
Ardından asıl numunenin yarısı aynı biçimde kapatılır ve aynı cihazda, aynı düzende, aynı koşullarda aydınlatılır. Ancak numunenin maruziyet süresi, kullanılan tip boyamaya göre yukarıda saptanan sürenin dörtte biri ya da yirmi beşte biri kadardır. Bu oran, kalıcı bozunmayı tetiklemeden geçici davranışı görünür kılmayı amaçlar.
Numune cihazdan çıkarılıp örtü kaldırıldığında, aydınlatılan ve aydınlatılmayan kısımlar arasındaki kontrast maruziyetin bitişinin hemen ardından gri skalayla değerlendirilir. Kontrast gri skalanın 4 kademesinden büyük değilse numune fotokromik değildir ve başka bir işleme gerek kalmaz. Kontrast bu kademeden büyükse geri dönüş adımına geçilir.
Geri Dönüş Adımı: Karanlıkta Bekletme ve Buharlama
Fotokromizmi tanımlayan özellik tersinirliktir; dolayısıyla deneyin ikinci yarısı rengin geri gelip gelmediğini sınar. Kontrastı 4 kademesinden büyük çıkan numune, karanlıkta (20 ± 2) °C sıcaklıkta ve (%65 ± 2) bağıl nemde 1 saat bekletilir. Bu sürenin sonunda aydınlatılan ve aydınlatılmayan kısımlar arasında hâlâ bir kontrast saptanabiliyorsa, rengin geri dönüşünü hızlandırmak için numune atmosfer basıncında buharlanır.
Buharlama düzeneği standartta somut biçimde tarif edilir: numune paslanmaz çelik tel ağ üzerine, aydınlatılmamış yüzü tel ağa bakacak biçimde yerleştirilir; tel ağ, içinde ılımlı kaynayan su bulunan bir balonun ağzına oturur ve numune 60 saniye buharlanır. İşlemin ardından kontrastın hâlâ görülüp görülmediği kontrol edilir; görülüyorsa gri skalayla yeni bir değerlendirme yapılır.
Bu iki aşamalı kurgu, laboratuvara bir davranış eğrisi verir: ışık kesildiğinde renk kendiliğinden mi geri dönüyor, yoksa geri dönüş için nem ve ısı desteği mi gerekiyor? Aradaki fark, aynı olgunun sahadaki görünürlüğü hakkında da fikir verir.
Sonucun Okunması: P Harfi ve Kapsam Dışında Kalan Durum
Değerlendirme üç sonuca ayrılır. Maruziyetin hemen ardından kontrast gri skalanın 4 kademesinden büyük değilse numune fotokromik sayılmaz ve ışık haslığı serinin ilgili parçasına göre bildirilir. Kontrast maruziyetin hemen ardından 4 kademesinden büyük, fakat şartlandırmadan sonra 4-5 kademesinden büyük değilse numune fotokromiktir. Bu durumda ışık haslığı notunun arkasına parantez içinde P harfi ve gri skala kademesi eklenir; standardın verdiği örnekler 6 (P 3-4) ve 6-7 (P 2-3) biçimindedir.
Üçüncü durum uygulamada en çok karışıklık yaratan durumdur: şartlandırmadan sonra kontrast 4-5 kademesinden hâlâ büyükse numune fotokromik değildir, ancak düşük bir ışık haslığına sahiptir. Yani renk geri dönmemiştir; karşımızdaki gerçek bir solmadır. Bu hâlde ışık haslığı değerlendirilir ve ilk algılanabilir değişime karşılık gelen sayı parantez içinde verilir. Deneyin en kritik katkısı budur: bir renk değişimi gördüğünüzde onu geçici mi kalıcı mı diye tahmin etmek zorunda kalmazsınız.
Standart ayrıca kapsamın dışında kalan bir olguyu açıkça dışlar: düşük nem içeriği veya yüksek sıcaklık nedeniyle oluşan ve varlığı bir ütü deneyiyle gösterilebilen geçici renk değişimleri fotokromizm olarak adlandırılmaz. Bu ayrım şartname yazarken önemlidir — kumaşınız ütü altında ton değiştiriyorsa aradığınız yöntem burada tarif edilen yöntem değildir.
USB LAB’da Bu Standart Nasıl Ele Alınır?
Fotokromizm belirlemesi genellikle tek başına sipariş edilen bir kalem değildir; bir ışık haslığı çalışmasının içinden çıkar. Uygulamada tipik senaryo şudur: yapay ışık haslığı deneyinde beklenmedik biçimde düşük bir not alınır, müşteri sonucu sorgular ve B05 devreye girerek notun gerçekten bir bozunmayı mı yoksa tersinir bir davranışı mı yansıttığını gösterir. Bu nedenle numune planlarken haslık deneyi için ayrılan kumaştan bir miktar yedek bırakmak yerinde olur.
Numune tarafında dikkat edilecek nokta form serbestliğidir: kumaş şeridi kadar sarılmış iplik ve vlies hâline getirilmiş gevşek lif de kabul edilebilir; havlı yüzeylerde ise örtünün yüzeye baskı yapmaması gerektiği için numunenin yerleştirilmesi ayrı özen ister. Rapor tarafında ise beklenen içerik kısadır: standardın ilgili bölümüne yapılan atıf, incelenen numuneyi tanımlayan bilgiler ve değerlendirme kurallarına göre ifade edilmiş sonuç.
Laboratuvarımızda ksenon ark düzeneği, gri skala takımları ve mavi yün referans malzemeleri aynı iklimlendirilmiş ortamda kullanıma açıktır. Bu bütünlük sayesinde tek bir numune üzerinde hem haslık notu hem fotokromizm belirlemesi birbiriyle çelişmeyecek biçimde raporlanabilir.
Sıkça Sorulan Sorular
Kalıcı bir boyarmadde bozunması anlamında kusur değildir, ancak ürünün kullanım ortamında istikrarsız görünmesine yol açar. TS EN ISO 105-B05 bu davranışın gerçekten tersinir olup olmadığını gösterir ve fotokromik bulunursa ışık haslığı notuna P işaretiyle kaydeder. Karar, çoğunlukla ürünün kullanıldığı bağlama göre alıcı ile üretici arasında verilir.
Geçmez. B05 ışık haslığı notu üretmez; notu serinin gün ışığı ya da yapay ışık parçasına göre belirlenen bildirim taşır. B05’in işlevi o notun yanına fotokromik davranışın varlığını ve derecesini eklemek ya da düşük notun aslında gerçek bir solmadan geldiğini göstermektir.
Parantez dışındaki sayı ışık haslığı notudur. Parantez içindeki P harfi numunenin fotokromik olduğunu, yanındaki kademe ise şartlandırma sonrası gri skalayla verilen değerlendirmeyi gösterir. Yani tek satırda hem kalıcı davranış hem geçici davranış okunabilir.
Hayır. Standart, düşük nem içeriği veya yüksek sıcaklık nedeniyle oluşan ve ütü deneyiyle gösterilebilen geçici renk değişimlerini fotokromizm olarak adlandırmaz. Bu durumda ışık kaynaklı bir deney yerine ısı ve nem etkisini konu alan bir yaklaşım gerekir; talebinizi bu ayrımı belirterek iletmeniz doğru yönlendirme yapmamızı kolaylaştırır.
Neden USB Lab?
Kumaşınızdaki renk oynamasının geçici mi kalıcı mı olduğunu netleştirmek istiyorsanız, numune formunuzu ve mevcut haslık raporunuzu paylaşarak +90 216 706 95 46 numaralı hattımızdan bize ulaşabilirsiniz.
İlginizi Çekebilir
TÜRKAK Akreditasyon Kapsamımız Genişletildi
USB Test Muayene Laboratuvar ve Belgelendirme Hizmetleri A.Ş. olarak, TS EN ISO/IEC 17025:2017 standardı kapsamında…
Yeterlilik Testleri ile Kalitenizi Destekliyoruz! Katılım için Başvurunuzu Yapabilirsiniz.
2025 yılı için EN ISO/IEC 17043 standardı kapsamında laboratuvarlara yönelik geniş kapsamlı yeterlilik testlerimiz açılmıştır.…
