TS EN ISO 105-A03, tek başına çalıştırılan bir deney değildir; renk haslığı testlerinin sonucunu okumak için kullanılan bir referans aracın —lekelenme gri skalasının— tarifidir. Standart iki iş yapar: haslık testlerinde bitişik kumaşlardaki lekelenmenin belirlenmesine yarayan skalayı ve bu skalanın nasıl kullanılacağını tanımlar; ayrıca skalanın kesin kolorimetrik tarifini kalıcı bir kayıt olarak verir, böylece yeni hazırlanan çalışma skalaları ile zamanla değişmiş olabilecekler bu tarife karşı denetlenebilir.
Bu sayfa bir hizmet tanıtımı değil, tek bir standardın rehberidir; skalanın fiziksel yapısını, kademelerin ardındaki sayısal tanımı, gözlem koşullarını ve sonucun sınırlarını anlatır. Amacımız, raporunuzdaki lekelenme notunun neye dayandığını şeffaf biçimde göstermektir.
Bu Standart Neyi Çözer?
Boyanın kumaştan ayrılıp komşusuna geçmesi, tüketicinin en somut biçimde karşılaştığı kusurlardan biridir: yeni bir gömleğin beyaz iç çamaşırını boyaması ya da koyu döşemenin açık renk giysiye iz bırakması. Laboratuvarda bu risk, numuneyle birlikte işlem gören lekesiz bir bitişik kumaş üzerinden ölçülür. Ancak “ne kadar lekelendi?” sorusu, ortak bir cetvel olmadan iki kişinin aynı yanıtı vereceği bir soru değildir.
A03 tam bu boşluğu doldurur; boya geçişinin şiddetini, fiziksel örneklerle aynı biçimde okunabilen bir dereceye çevirir. Bu dönüşüm olmasaydı raporlar “az”, “orta”, “belirgin” gibi öznel sıfatlardan ibaret kalırdı.
Standardın ikinci ve daha az bilinen işlevi, skalanın kendisinin denetlenebilmesidir. Fiziksel bir referans zamanla ışık, kirlenme veya kullanım nedeniyle değişebilir; A03 kademelerin karşılıklarını sayısal olarak kayda geçirerek elinizdeki takımın hâlâ geçerli olup olmadığını sorgulanabilir kılar.
Skalanın Yapısı: Kademeler ve Kolorimetrik Tanım
Skalanın anatomisi standartta şu şekilde kurulur:
- Temel (5 kademeli) skala: beş çift mat gri veya beyaz plakadan ya da kumaş parçasından oluşur; 5, 4, 3, 2 ve 1 haslık notlarına karşılık gelen algılanan renk farklarını gösterir.
- Genişletilmiş (9 kademeli) skala: temel skalaya, komşu notların ortasındaki kontrastları gösteren yarım kademe örnekleri (4-5’ten 1-2’ye) eklenerek elde edilir.
- Her çiftin ilk üyesi beyazdır; 5 notunu gösteren çiftte ikinci üye ilkiyle özdeştir.
- Kalan çiftlerin ikinci üyeleri giderek koyulaşır — lekelenme, beyaz zemin üzerinde artan kontrast olarak okunur.
- Kademeler arasındaki farklar kolorimetrik olarak tanımlanmıştır; skala hem görsel karşılaştırma aracı hem de kalıcı bir referans kaydıdır.
Kademelerin karşılıkları rastgele seçilmiş değildir; her çiftin iki üyesi arasındaki fark CIELAB renk farkı cinsinden, tolerans aralıklarıyla birlikte tanımlanmıştır. Bu farklar kademe düştükçe hızla büyür: 4 notunda 4,3’lük bir CIELAB farkı varken 3 notu 8,5, 2 notu 16,9 ve 1 notu 34,1 birimlik farka karşılık gelir. Yani skala doğrusal değil, giderek genişleyen adımlarla ilerler — bu, insan gözünün küçük farkları daha keskin ayırt etmesiyle uyumludur.
Ölçüm koşulları da tanımlıdır: plakalar veya kumaş parçaları beyaz ya da nötr gri renkte olmalı ve aynasal bileşen dahil edilerek spektrofotometreyle ölçülmelidir. Kolorimetrik veri, ISO/CIE 11664-1’e göre CIE 1964 ek standart kolorimetrik sistemiyle (10° gözlemci) ve D65 aydınlatıcısı için hesaplanır; beyaz ilk üyenin Y üç uyaran değeri için standardın güncel baskısı ayrıca bir tolerans tanımlar.
Skala Nasıl Kullanılır? Gözlem Düzeni ve Maskeleme
Kullanım basit görünse de ayrıntıları belirleyicidir. Lekelenmemiş bitişik kumaş (orijinal parça) ile kompozit numunenin parçası olarak işlem görmüş parça, aynı düzlemde yan yana yerleştirilir. Çevredeki alan, renk değişimi gri skalasının 1 ve 2 kademelerini gösteren tonların yaklaşık ortasında kalan nötr gri renkte olmalıdır — standart bunun yaklaşık Munsell N5’e karşılık geldiğini belirtir. Zeminin değerlendirmeyi etkilememesi için iki parçanın altına lekesiz ve boyanmamış tekstilden en az iki kat döşenir.
Aydınlatma da tarif edilmiştir: kuzey yarımkürede kuzey gök ışığı, güney yarımkürede güney gök ışığı ya da eşdeğer bir kaynak kullanılır; standart asgari bir aydınlanma düzeyi ile yüzeye yaklaşık 45° gelen ışık ve yüzeye dik bakış yönü şartını koyar. Not, orijinal ile işlem görmüş parça arasındaki görsel farkın skaladaki kontrastlarla karşılaştırılmasıyla belirlenir.
Güncel baskıya giren en pratik kural maskelemeyle ilgilidir. Numunenin görünümü, bakıldığı çevrenin ve maskeleme malzemesinin renginden etkilenir; bu yüzden numuneler, kullanılan şeridi maskeleyen malzemeyle aynı renkte bir malzemeyle maskelenmelidir. Bu amaçla hem nötr gri hem siyah kılıflara izin verilir; belirleyici olan, kılıf ile maske renginin birbirine uymasıdır.
Notun Okunması ve Skalanın Sınırları
Not verme mantığı, kullanılan skalanın kademe sayısına göre değişir. Beş kademeli skalada, algılanan renk farkı büyüklük olarak hangi kademenin farkına eşitse lekelenme derecesi odur; fark iki komşu çiftin tam ortasındaki hayalî kontrasta daha yakın görünüyorsa 4-5 veya 2-3 gibi bir ara not verilir. Dokuz kademeli skalada doğrudan, algılanan farka büyüklük olarak en yakın kademe seçilir. Her iki durumda da 5 notu yalnızca hiçbir algılanabilir fark yoksa verilir.
Standardın önerdiği ve pratikte çok işe yarayan bir tutarlılık denetimi vardır: bir dizi değerlendirme sonrasında aynı sayısal notu almış bütün orijinal–numune çiftlerini bir arada karşılaştırmak. Bu, hataları görünür kılar; grubunun geri kalanıyla aynı kontrast derecesine sahip görünmeyen çift skalaya karşı yeniden incelenir ve gerekiyorsa notu düzeltilir.
Sınırlar da bilinmelidir. Not, lekelenmenin toplam görsel şiddetini derecelendirir; lekenin hangi renkte olduğunu veya hangi mekanizmayla oluştuğunu anlatmaz. Sonucun tekrarlanabilirliği, gözlem koşullarının ve maskelemenin standarda uygunluğuna doğrudan bağlıdır. Lekelenmenin enstrümantal değerlendirmesi ise serinin ayrı bir parçasında tanımlanmıştır.
Serinin İçindeki Yeri: Hangi Testlerde Çağrılır?
A03, serinin genel ilkeler grubunda yer alır. Bu grubun mantığı temel ilkeler parçasında özetlenir: tekstil numunesi, lekelenme değerlendirilecekse bitişik kumaş iliştirilmiş hâlde söz konusu etkene maruz bırakılır; oluşan renk değişimi ile lekelenme değerlendirilip haslık numaralarıyla ifade edilir. A03 bu ifadenin lekelenme yarısını sağlar.
Dolayısıyla A03, kendisi bir haslık testi olmadığı hâlde neredeyse bütün haslık testlerinde devrededir: yıkamaya, tere, suya, deniz suyuna, sürtmeye ve kuru ısıya karşı deneylerin bitişik kumaş kullanılan her kurgusunda sonuç bu skalanın diliyle raporlanır. Tek üründen birden çok lekelenme notu görülmesinin nedeni de budur — kompozit numunede birden fazla lif tipi varsa her biri ayrı değerlendirilir.
USB LAB’da Bu Standart Nasıl Uygulanır?
Laboratuvarımızda lekelenme değerlendirmesi, haslık deneyinin ayrılmaz bir adımı olarak planlanır ve standardın tarif ettiği gözlem düzeninde yürütülür. Maskeleme malzemesi ile şerit kılıfının renk uyumu kuralına uyulur; hangi kılıf tipiyle çalışıldığı kayda geçer. Aynı seansta değerlendirilen ve aynı notu alan çiftler, standardın önerdiği çapraz kontrolle birbirine karşı denetlenir.
Skala takımlarımız, standardın verdiği kolorimetrik tarife karşı doğrulanabilir referanslar olarak yönetilir; kullanımdan doğan değişim ihtimali takip edilir. Lekelenme notları, hangi bitişik kumaş veya hangi lif için verildiği açıkça gösterilerek raporlanır; böylece alıcı denetiminde “hangi life geçmiş?” sorusu rapor üzerinde cevaplanır.
Sıkça Sorulan Sorular
Hayır; A03 bir deney metodu değil, bir değerlendirme aracının tarifidir. Lekelenme notu ancak bir haslık deneyinin —yıkama, ter, su, sürtme gibi— sonucunda ortaya çıkar. Sipariş edilen şey haslık testidir; A03 o testin sonucunun ifade edildiği skaladır.
Hayır. Kademeler arasındaki CIELAB farkları kademe düştükçe hızla büyür: 4 notunda 4,3 birimlik fark varken 1 notunda 34,1 birime ulaşır. Not bir puan düştüğünde gözle görülen kötüleşme, üst kademelerde alt kademelerdekinden çok daha küçüktür.
Evet; standart bunu açıkça uyarı olarak yazar. Numunenin renk görünümü, bakıldığı çevrenin ve maskelemede kullanılan malzemenin renginden etkilenir. Güvenilir sonuç için numuneler, kullanılan şeridi maskeleyen malzemeyle aynı renkteki bir malzemeyle maskelenmelidir — gri kılıfla gri, siyah kılıfla siyah.
Standardın verdiği kesin kolorimetrik tarif tam bu amaç için konulmuştur. Skalanın çiftleri aynasal bileşen dahil edilerek ölçülür ve D65 aydınlatıcı ile 10° gözlemci verisi üzerinden hesaplanan farklar, standardın tanımlı toleranslarıyla kıyaslanır.
Neden USB Lab?
Lekelenme notlarınızın nasıl verildiğini ayrıntısıyla konuşmak ya da ürününüz için haslık deney setini kurmak isterseniz +90 216 706 95 46 numarasından laboratuvarımıza yazabilir veya arayabilirsiniz.
İlginizi Çekebilir
Yeterlilik Testleri ile Kalitenizi Destekliyoruz! Katılım için Başvurunuzu Yapabilirsiniz.
2025 yılı için EN ISO/IEC 17043 standardı kapsamında laboratuvarlara yönelik geniş kapsamlı yeterlilik testlerimiz açılmıştır.…
